«Γλύκα μεγάλη είχε το νησί ετούτο, ησυχία πολλή, αγαθά τα πρόσωπα των ανθρώπων ... κι η θάλασσα ήμερη».

Νίκος Καζαντζάκης, Αναφορά στον Γκρέκο

Η πόλη της Νάξου

Είναι η πρωτεύουσα του νησιού (που ονομάζεται από τους κατοίκους του νησιού Χώρα, όπως συμβαίνει με τις πρωτεύουσες σχεδόν όλων των νησιών του Αιγαίου) βρίσκεται στη Βορειοδυτική πλευρά του νησιού, και είναι κτισμένη στην ίδια θέση που ήταν κτισμένη και η αρχαία πόλη.

Σύμφωνα με την παράδοση η Νάξος υπήρξε πατρίδα του Διονύσου και ανατράφηκε από της νύμφες του νησιού. Αναφέρεται επίσης ότι ο ήρωας των Αθηνών Θησέας επιστρέφοντας από την Κρήτη, εγκατέλειψε στη Νάξο την Αριάδνη, κόρη του Μίνωα, του βασιλιά των Κρητών η οποία τον βοήθησε να σκοτώσει το Μινώταυρο. Έτσι ο Διόνυσος τη συνάντησε στη Νάξο και την ερωτεύθηκε, εκείνη όμως απελπισμένη από την εγκατάλειψη και την προδοσία του Θησέα αυτοκτόνησε, πέφτοντας στη θάλασσα από τη βορεινή απόκρημνη πλευρά της νησίδας του Βάκχου. Από την παράδοση αυτή έχει εμπνευσθεί ο μεγάλος Γερμανός μουσικοσυνθέτης και διευθυντής ορχήστρας Ρίχαρντ Στράους (1864-1949) την όπερά του «Η Αριάδνη στη Νάξο»(1912).

Σημαντικότεροι αρχαιολογικοί τόποι στη Χώρα της Νάξου είναι τα ερείπια του αρχαϊκού ναού του Απόλλωνα του οποίου σώζεται μόνο η τεράστια πύλη, λεγόμενη "Πορτάρα" στη νησίδα "Παλάτια" που από το 1919 συνδέεται με τη νήσο ακριβώς βόρεια του λιμένα Νάξου και τα ερείπια μυκηναϊκού οικισμού στη θέση "Γρόττα", βόρεια της πόλης μπροστά στη πλατεία Μητροπόλεως Νάξου. Επίσης επί του λόφου της Χώρας Νάξου το ενετικό Κάστρο της Νάξου με την παλιά ενετική Εκκλησία, το αρχαιολογικό μουσείο της Νάξου που διαθέτει τη δεύτερη μεγαλύτερη συλλογή σε κυκλαδικά ευρήματα μετά το αρχαιολογικό μουσείο των Αθηνών. Τη Σχολή Ουρσουλινών και τα απομεινάρια που σώζονται από τον Πύργο του Μάρκου Σανούδου, απέναντι από τη Μητρόπολη των Καθολικών, όπως επίσης σώζεται και ο Πύργος των Κρίσπι με τον θυρεό - οικόσημο της οικογένειας.